ابعاد تاثیر فقه اخلاق حکومتی در تعالی خانواده فقه محور به گزارش معاونت اطلاع‌رساني مؤسسه فتوح انديشه: در ادامه سلسله جلسات تخصصي و به همت معاونت خواهران و گروه فقه اخلاق حکومتي؛ نشست علمي «ابعاد تأثير فقه اخلاق حکومتي در تعالي خانواده فقه محور» با حضور حجت الاسلام و المسلمين صاتعي کرماني، استاد سطح عالي حوزه قم در بيست و هشتم دي‌ماه برگزار شد.

در ابتدا حجت الاسلام صانعی مدیر گروه فقه اخلاق حکومتی مؤسسه فتوح اندیشه ضمن تشکر از برگزاری چنین نشست­هایی در زمینه فقه اخلاق و رابطه آن با فقه الشریعه صحبت کردند. ایشان تأکید کردند با وجود اخلاق که بُعد حداکثری رابطه اعضای خانه و خانواده را تبیین می­کند مانع اختلاف­ها و طلاق می­گردد. سپس در این رابطه افزودند؛ فقه حداقلی را فقه الشریعه می­گویند که به معنای ساختارسازی ظاهری جامعه و خانواده است. اما فقه حداکثری شامل فعل ظاهری، باطنی و عقلی هم می‌شود. انسان سه نحوه فعل دارد؛ نخست، فعل اختیاری ساحت عقل و نظر؛ دوم، فعل اختیاری ساحت ملکات و هیجانات باطنی؛ سوم، فعل ظاهری و خارجی. اختیار باید به نحوی کنترل شود که به جبر منتهی نشود. بنابراین باید ربوبیت تشریعی در قانون گذاری باشد که اگر نباشد مختار بودن انسان در ساحت افعال زیر سوال می‌رود.

استاد سطوح عالی حوزه متناظر با اقسام سه گانه برای افعال انسان، سه قسمِ فقه العقیده، فقه الاخلاق، فقه الشریعه را برای ساختارهای اجتماعی بیان نمودند. ساختارهای یادشده در ادبیات رسول اکرم (ص) در هفت قسم وارد شده‌اند. قسم اول به ترتیب محبت، مودت و اخوت نام‌گذاری شده‌اند که اگر با جنس مخالف باشد منجر به ازدواج می‌شود. قسم دوم حوزه خانه و خانواده؛ سوم حوزه بازار و اقتصاد؛ چهارم حوزه تعلیم و تعلّم؛ پنجم حوزه تقلید و اجتهاد؛ ششم حوزه تهذیب و اخلاق و هفتم حوزه ولایت و حکومت است.

جناب استاد صانعی با اشاره به روایاتی گفتند؛ در روایتی فردی که دو فرزند داشت فقط یکی را بوسید، سپس حضرت آن شخص را توبیخ کرد. در روایت دیگری داریم که پیامبر در حال استراحت بود که امام حسن (ع) آب خواست. حضرت کاسه شیری دوشید و به حضرت داد. امام حسین (ع) آمد که کاسه شیر را از امام حسن (ع) بگیرد اما رسول خدا آن را به امام حسن (ع) داد. حضرت زهرا (س) علت کار را جویا شد و پرسیدند؛ نکند حسن را بیشتر دوست دارید؟ رسول اکرم (ص) پاسخ دادند «امام حسن زودتر درخواست کرد.»این عدالت را نشان می‌دهد در موارد کوچک در محیط خانواده.

سپس استاد صانعی در نقد اکتفا بر فقه الشریعه بیان نمودند؛ اگر حداقل‌های فقهی در خانواده حکم‌فرما شود، بسیاری از خانواده‌ها متلاشی می‌شود. اما اگر فضائل اخلاقی در خانواده‌ها حکم‌فرما شود، تاثیر بسزایی در استحکام خانواده‌ها دارد. مثلا در فقه داریم که مقاربت هر چهار ماه یکبار واجب است. یعنی فرد می‌تواند هرجا دلش خواست برود و هرچهار ماه یکبار، نزد همسرش بیاید.

استاد مؤسسه فتوح افزودند؛ برخی خواص حکومتی، فقهِ اخلاق حکومتی را واجب نمی‌دانند؛ لذا این امر مشکلاتی بار می‌آورد. اگر این افراد در محیط خانواده از لحاظ اخلاقی موفق باشند، قطعا در دوران مسئولیت و حکومت نیز اخلاق‌محور خواهند بود و در جامعه تاثیرگذار خواهند بود. عده‌ای از هنرمندان با فرهنگ غربی، بی اخلاقی را و بی‌حیایی و فرهنگ غربی را در جامعه رواج می‌دهند و این باعث از بین رفتن خانواده می‌شود. بسیاری از پرونده و انحرافاتی از این قبیل، مربوط به کسانی است که مرجع تقلیدشان، ماهواره و سلبریتی‌ها هستند. اگر مسئولان ارشد جامعه، همه بروند به سمت تعدد زوجات، جامعه متلاشی و منحرف می‌شود. همانند زمان طاغوت که شاهان حرم­سرا داشتند. از این رو رهبری اخیراً در استحباب تعدد زوجات نیز تردید وارد کردند.»

مهم­ترین نکته در این نشست مربوط به وسعت ابعاد تأثیرگذاری فقه اخلاق بود که حجت الاسلام صانعی در شش قسم بیان نمودند. نخست؛ تربیت فرزندان در سطح الگوهایی که ارائه می‌شود. دوم؛ عفاف درونی در برابر شره و خمودی. سوم؛ عدالت در برابر ظلم و انظلام در خانواده و جامعه را شکل می‌دهد. چهارم؛ شجاعت در برابر تهور و ترس را شکل می‌دهد. پنجم؛ حق حیوانات و محیط زیست مراعات شود. ششم؛ چتر حکمت را در برابر سفاهت و بلاهت پهن می‌کند.

ادامه نشست علمی با پرسش­هایی از ناحیه پژوهش­گران همراه شد؛ سؤال نخست این بود که چه تدبیری کنیم در خانواده‌های مذهبی به فقه حداقلی اکتفا نشود و خانواده‌ها در سطح کنش‌های اخلاقی عمل کنند؟ استاد در پاسخ گفتند؛ «اگر فاصله داریم از خانواده اخلاقی به این خاطر است که هنوز فقه اخلاق، جا نیفتاده است.»

سوال دوم این است که توحید در محبت، چگونه با محبت همسر، سازگار است؟ استاد در پاسخ گفتند؛ «این حب به نحو تجلی است، و حب زن از آن‌جهت که در آیینه جلال و جمال الهی است، حب به آن‌ حب به تجلی خدا است و در واقع همان حبِّ خداوند است. مدیر خانه از نظر اسلام زن است، زیرا لازم است در آن محیط، عاطفه حکمفرما باشد. اما مدیر خانواده مرد است.»

استاد در پاسخ به اشکال عدم ضمانت اجرایی فقه اخلاق بیان کردند؛ فقه اخلاق، دارای اصول فقهی است که عناصر مختص و مشترکی دارد و گزاره‌ها را بدون ضمانت رها نمی­کند. با نگاه فعلی به فقه، بسیاری از مسائل اخلاقی کمال و راجح محسوب می‌شود نه لازم و واجب. در حالی که فقه اخلاق حکومتی در استنباط احکام خمسه، نسبت به افعال باطنی موظف است و نگاه وجوبی دارد. به عنوان نمونه، خداوند به والدین واجب می‌کند که خود و خانواده‌تان را از آتش حفظ کنید. واجب است در محیط خانواده پدر و مادر تلاش کنند تا فرزندانشان عاقبت به خیر شوند؛ مگر اینکه با امر مهم­تری در تزاحم باشد، مثلا فرزند به هیچ‌وجه نپذیرد که به معروف عمل کند و اگر امر به معروف ادامه پیدا کند، باعث تنش و از بین رفتن استحکام خانواده می‌شود. در بحث فقه اخلاق حکومتی به شکل حق‌الطاعه در نظر گرفته می­شود، پس لازم است، تربیت فرزندان مورد توجه قرار گیرد و اجرای برائت در بسیاری موارد، خلاف فقه اخلاق حکومتی است و جایز نیست.

سؤال پایانی نیز چنین مطرح شد که آیا لازم است برای تربیت خانواده از مسئولیت‌های سیاسی و حکومتی کناره‌گیری کرد یا باید تعادلی میان آن دو برقرار کرد؟ و ایشان پاسخ دادند که اینجا مصداق تزاحم است و باید اهم و مهم کند.

نظر کاربران