کرسی آزاداندیشی بسط نظریه حق‌‏الطاعه در فقه اخلاق حکومتی کرسی آزاداندیشی با موضوع «بسط نظریه حق‏الطاعه در فقه اخلاق حکومتی» به همت مؤسسه تحقیقات و مطالعات فتوح اندیشه، گروه فقه اخلاق حکومتی و با ارائه حجت‏الاسلام ‌والمسلمين مجتبی صانعی کرمانی و با حضور ناقد محترم حجت‌الاسلام ‌والمسلمين محمدرضا پیری و به دبيري حجت‌الاسلام‌ والمسلمين الیاس عارفی در تاريخ یکم اسفند‌ماه 1398 در مؤسسه فتوح اندیشه، ساختمان پردیس حکمت برگزار گرديد.

در آغاز این کرسی که با حضور جمعی از پژوهشگران و دانش‌آموختگان حوزوی برگزار شد، حجت‌الاسلام ‌والمسلمین مجتبی صانعی کرمانی در ضمن ترسیم فضای نظریه حق‌الطاعه، به ارائه دیدگاه خویش درباره «ابعاد حق‌الطاعه» پرداختند. ایشان که رئیس مؤسسه فقهی ـ عرفانی راه­نشان و استاد گروه پژوهشی فقه اخلاق حکومتی هستند اشکال‌­های آیت‌‏الله آملی لاریجانی را تبیین نمودند که از جمله می‏‌توان به این موارد اشاره نمود:

  1. بدیهی نبودن نظریه حق‌‏الطاعه؛
  2. تنافی و تهافت‏‌های غیرمعقول در فرض پذیرش نظریه حق‌‏الطاعه و لزوم طاعت در موارد مشتبهه؛
  3. طرد نظریه حق‌‏الطاعه با توجه به این مطلب که خود اباحه اقتضایی در شبهات ممکن است نظیر وجوب اقتضایی و تحریم اقتضایی قابل اخذ باشد.

معاون پژوهشی مؤسسه توحید، حجت‌الاسلام و المسلمین صانعی کرمانی پاسخ­‌هایی را ارائه نمودند که می­‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

نخست این‏که با نگاه به گستره دامنه حق‌‏الطاعه از یک‏سو و دامنه قاعده قبح عقاب بلابیان از سوی دیگر وجه ادعای بداهت و وجدانی بودن قاعده حق‏الطاعه بدون معارض خواهد بود.

دوم این‏که تنافی غیرمعقول در فرض شک پنجاه، پنجاه و احتمال زیر پنجاه مطرح می­گردد. درحالی‌­که چنین فرضی در حق‌الطاعه به ویژه در نظریه ابعاد آن به هیچ عنوان مطرح نیست و در انتها از آن‏جایی­‌که در شبهات احکام خمسه  تساقط دو به دو رخ می‏دهد، باید به اباحه واقعی و برائت  قائل شد. زیرا اقتضای اباحه مانع اخذ جانب وجوب یا حرمت کراهت یا استحباب را ندارد.

سپس ناقد محترم حجت‌‏الاسلام والمسلمین پیری نقدهای خود را در سه محور شهودی، تهافت درونی و تهافت بیرونی مطرح نمودند که خلاصه انتقادها بدین قرار است:

  1. بدیهی است در موارد مشکوکی که دلیل علم و علمی وجود ندارد، مجرای قاعده، قبح عقاب بلابیان است نه حق‏‌الطاعه؛
  2. نمی‌­توان یکی از احکام خمسه مقرره الهی (اباحه) را به سبب نظریه حق‌‏الطاعه حذف نمود؛
  3. در نظریه حق‌‏الطاعه جنبه مولویت خدا جلوه نموده، در حالی که خداوند مظهر رحمانیت نیز دارد؛
  4. وقتی به روایات مراجعه می‌کنیم، این دوگانگی احتیاط و برائت برداشته می‌شود و مجرایی برای حق‌‏الطاعه باقی نمی­ماند؛
  5. طرح نظریه حق‌‏الطاعه و احتیاط بدون چارچوب و حدود مشخص، چالش‌برانگیز است؛
  6. بحث ارائه کننده باید در دایره حکومت مطرح می‌گردید که این بُعد از بحث کم­رنگ بود؛
  7. مبحث حق‌‏الطاعه بحث کمال عمل را مطرح می‌کند؛ در حالی که بحث عقاب و عدم عقاب در مبحث برائت جاری است و موضوع شبهات نیز بر روی کف و حداقل اعمال، مطرح می­گردد که در این‏جا برائت معنا می­دهد.

سپس استاد صانعی پاسخ‌هایی را مطرح کردند که خلاصه آن به شرح زیر است:

  1. اشکال‌های مطرح شده به اصل نظریه حق‏الطاعه است، در حالی که بحث ما بر ابعاد این نظریه استوار است.
  2. ترخیص و اباحه دو عِدل دارد و یک عدل آن که قدر متیقن مشترک با وجوب احتمالی است و می‌تواند مورد عمل نیز باشد، مطابقت عمل مکلف با فرمان الهی است. به‏عنوان مثال؛ در شبهات وجوبیه پس از تکافؤ کراهت و استحباب از طریق اباحه قدر متیقن بین وجوب احتمالی و اباحه اخذ می‌شود.
  3. اگر بحث تسهیل و حق‌‏الرحمه از موطن اصلی خود یعنی احتیاط‌گروی مطرح گردد، تسهیل بیش‏تری به خصوص در جنبه‌‏های حاکمیتی ایجاد می‌کند.
  4. این‏گونه نیست که برائت را به سبب حق‏الطاعه و احتیاط حذف کنیم؛ بلکه از معبر احتیاط، برائت جاری می‌گردد. حتی حکومت در مقام برتر با نگاه احتیاط برتر، برائت‌گروی را اجرا می‌کند تا مردم دچار عسر و حرج نگردند.
  5. دیدگاه ما عیناً همان دیدگاه اخباریون نیست؛ زیرا آنان در شبهات وجوبیه قائل به برائت هستند. در حالی که ما برائت را نمی‌پذیریم و عدل متیقن اباحه را که منطبق با وجوب است، اخذ می‌کنیم که ضمن پاسداشت اباحه متیقن مشترک با وجوب را عمل می‌کنیم.

۶. بسط نظریه حق‏الطاعه در بستر فقه‌‏الشریعه موجب توجه به حق‏الانقیاد در فقه‌‏الطریقه  و حق‌‏المعرفه در فقه‌‏العقیده خواهد شد و با پردازش دقیق هریک ابعاد و  ناگفته‌هایی از نظریه حق‌‏الطاعه را  سامان می‌بخشد.

در طول جلسه دبیرعلمی به جمع‌­بندی مباحث پرداختند و در انتها خاطرنشان کردند که با وجود آن­که این کرسی آزاداندیشی به مدت ۱۲۰دقیقه به درازا انجامید؛ لزوم پردازش بیش‏تر و برگزاری نشست­‌ها و کرسی­‌های مضاعفی جهت تنقیح بیش‏تر مسأله، لازم و ضروری است.

نظر کاربران