هجدهمین و نوزدهمین نشست آموزشی دوره فقه رسانه، ارتباطات و فضای مجازی در موضوع «روش‌شناسی تفقه شهید صدر» به گزارش معاونت اطلاع‌رسانی مؤسسه فتوح اندیشه، هجدهمین و نوزدهمین جلسه دوره فقه رسانه، ارتباطات و فضای مجازی، در ساختمان پردیس حکمت مؤسسه فتوح اندیشه برگزار شد. در این جلسه، حجت‌الاسلام‌والمسلمین محمدحسین ملک‌زاده در موضوع «روش‌شناسی تفقه شهید صدر» مطالبی را بیان کردند. این دوره آموزشی با همت مؤسسه مطالعات و تحقیقات اسلامی فتوح اندیشه و دانشگاه باقرالعلوم (علیه‌السلام) برگزار شده است. حجت‌الاسلام‌والمسلمین ملک‌زاده بعد از اشاره به گستردگی این مطالب و کم‌بود وقت این جلسه به تبیین شخصیت شهید صدر پرداخته و ابراز داشت که مهم‌ترین نکته‌ شهید صدر (علیه‌الرحمه) این است که در عین اینکه فقیهی بزرگ است، درعین‌حال به نحو تفصیلی به ابحاث جدید توجه دارد و صرفاً آدمی نیست که منهجی سخن بگوید یا تقسیم‌بندی‌های قشنگی داشته باشد یا تعریف‌های جالبی ارائه کند؛ بلکه واقعاً فقیه است. وی خاطرنشان کرد که برای روش‌شناسی شهید صدر باید روش او را در دو حوزه فقه‌المسائل ـ همین ابواب فقهی موجود ـ و فقه‌النظریات به‌صورت مجزا مورد بررسی قرار دهیم.

تعریف روش‌شناسی

ایشان در ابتدا اصطلاحات این حوزه را به این شکل معنا کردند:

  1. اجتهاد؛ ارجاع به حلقه اولی شهید صدر در بخش جواز استنباط
  2. روش‌شناسی؛ بررسی و شیوه شناخت، پژوهش و عمل انسانی برای فراگیری یک موضوع معین یا دستیابی به یک هدف مشخص.
  3. روش‌شناسی اجتهاد؛ شناخت ابزار و ادوات مشروع در فرآیند‌های استنباط دیدگاه‌های شارع مقدس و بررسی چگونگی بهره‌گیری از این ابزار و ادوات.

تاریخچه روش‌شناسی

مؤسّس و مدیر «جامعه الکعبه (مرکز آموزش و پژوهش در باب علوم انسانی و اجتماعی و مباحث فکری و فرهنگی از منظر اسلام)» تاریخچه این علم در خارج از جهان اسلام را دانش تازه تأسیس و نوبنیادی برشمرد و تاریخچه آن را در اسلام به جهت خطورت تفقه در دین و فهم دین و پایبندی به آن مربوط به دوران آغازین اسلام دانست و برای مثال به رساله‌های اصحاب امام صادق (علیه‌السلام) اشاره کرد.

وی خاطرنشان کرد که دانش اصول هم‌پوشانی بسیار بالایی را با علم روش‌شناسی که غربی‌ها مطرح می‌کنند دارد و ابراز داشت: دانش اصول که معمولاً به جهت غلبه کاربردش با عنوان اصول‌فقه هم خوانده می‌شود، از دانش‌های ابداعی مسلمین هست که نزدیک‌ترین دانش به روش‌شناسی اجتهاد به‌شمار می‌رود. در حقیقت علم اصول معرِّف منابع، ابزار‌ها ‌و روش اجتهاد است و در ادامه به توجه شهید صدر به این نکته اشاره کرد و افزود: انصافاً شهید صدر در اصول به جنبه روشی توجه جدی داشته است. او در جنبه اصول به روش اجتهاد توجه کرده و سعی کرده که روشمند بحث کند و روش اجتهاد را تا حدود زیادی در اصول خودش نشان بدهد و این را در فقه هم رعایت کند.هجدهمین نشست آموزشی دوره فقه رسانه، ارتباطات و فضای مجازی در موضوع «روش‌شناسی تفقه شهید صدر»

دغدغه‌های شهید صدر در حوزه فقه و اصول

مؤسس و مدیرمسئول انتشارات اعتدال اسلامی،‌ در ادامه به دغدغه‌های شهید صدر در این دو حوزه پرداخت و برخی از آن‌ها را این‌چنین برشمرد:

  1. محدود نشدن به فقه فردی و عدم ارائه مکتب و نظام اجتماعی.
  2. عدم رشد و توسعه کمی و افقی فقه در ساحت‌های جدید.
  3. تبویب فقه با رویکرد اجتماعی و حکومتی به چهار باب؛ العبادات، الاموال، السلوک الخاص و السلوک الخاص.
  4. کشف مکتب و نظامات اجتماعی مبتنی بر فقه و فقاهت.
  5. ساخت نظام اجتماعی با همراهی دیگر مذاهب اسلامی و مکاتب فقهی.
  6. توجه به وجوه متغیر نظام‌های اجتماعی و شرایط زمان و مکان در قالب نظریات همچون منطقه الفراغ.

مقدمیت اجتهاد در فقه المسائل نسبت به اجتهاد فقه النظریات

مترجم کتاب اعتقاد ما نوشته شهید صدر، به این نکته اشاره کرد که این دو اجتهاد، دو گام مترتب بر یکدیگر هستند و هیچ‌گاه برای برداشتن گام دوم نمی‌توان از گام نخست و طی کردن پله اول روی برگرداند. ایشان لازمه دست‌یابی به اجتهاد در فقه النظریات را چیره‌دستی در اجتهاد در فقه المسائل دانست و این تذکر را به تازه‌واردان عرصه اجتهاد داد که ابتدا با فعالیت در مسیرهای هموار شده فقه‌المسائل به خبرگی لازم دست‌یابند بعد به عرصه اجتهاد در فقه‌النظریات روی آورند.

نقدی بر اصطلاح مکتب قم و نجف

ایشان قبل از ورود به اصول شهید صدر به نقد اصطلاح مکتب قم و نجف پرداخت و ابراز داشت که مرحوم آقای خویی روشی داشته است؛ اما آقای خویی که تمام نجف نیست، همه نجف هم آقای خویی نیست؛ یعنی قبل از ایشان که واضح است طی هزار سال نجف چگونه بوده و هم‌زمان با آقای خویی هم دیگران روش‌های دیگری داشتند. بعد از آقای خویی هم روش‌های دیگری بوده. شاگردان آقای خویی هم احیاناً روش‌های دیگری داشتند. ایشان افزودند که مصادره نجف به‌عنوان مکتب آقای خویی خیلی جالب نیست و از آن طرف در قم هم این‌چنین است؛ مثلاً بعضی نکات در آقای شیخ عبدالکریم حائری است و بعضی نکات در مباحث آقای بروجردی است و نکاتی هم در شاگردانشان مثل مرحوم امام و سیدمیرداماد هست.

مکتب در بیان شهید صدر

وی به این نکته اشاره کرد که شهید صدر نیز در بیانات خود از تعبیر مکتب استفاده می‌کند؛ اما تفاوت او این است که آن را به افراد نسبت می‌دهد و نکته دیگر اینکه آقای خویی را امتداد آقای نائینی می‌داند؛ لذا از مدرسه النائینی تعبیر می‌کند. ایشان به این نکته اشاره می‌کند که شاید در نگاه کمال‌گرایانه بهتر باشد به‌جای تعبیر مکتب و مدرسه از تعبیر منهج استفاده کنیم.هجدهمین نشست آموزشی دوره فقه رسانه، ارتباطات و فضای مجازی در موضوع «روش‌شناسی تفقه شهید صدر»

نسبت شهید صدر با مدرسه النائینی

این مدرس درس خارج اصول فقه در ادامه صحبت‌های خود نسبت شهید صدر با مدرسه النائینی پرداخت و ابراز داشت که اگر بخواهیم ایشان را در اجتهاد، فقاهت و آراء اصولی ادامه و امتداد طبیعی یک شخصیت به شمار بیاوریم، یا لااقل متمایل به شخصیتی بدانیم بیش از این‌که این شخصیت، استاد ایشان یعنی آیت‌الله خویی یا استاد اصلی استاد ایشان، یعنی میرزای نائینی باشد می‌توانیم از آقا ضیاء عراقی نام ببریم.

ایشان به رویکرد اساتید شهید صدر پرداخت و ابراز داشت که مرحوم محقق اصفهانی کمی رویکردش فلسفی است و آقا‌ضیاء عراقی عرفی است و نائینی بینابینی است. شهید صدر خیلی از جاها ‌که قرار است بین این سه نفر و استادش انتخاب کند، انسان احساس می‌کند گرایشش به آقا‌ضیاء بیشتر است. همچنین به این نکته اشاره کرد که گاهاً در بیانات شهید صدر دیده می‌شود نکاتی را رد کرده است که دقیقاً همان‌ها را مرحوم آقا‌ضیا رد کرده است و مختار هر دو یکی است. درنهایت وی شهید صدر را در مدرسه محقق عراقی نیز قرار نداد و فقط شهید را متمایل به او دانست.

نسبت شهید صدر با آراء قمی‌ها

حجت‌الاسلام‌والمسلمین ملک‌زاده به این نکته اشاره کردند که در نسبت با قمی‌های متأخر که چون درس اصولی به آن معنا نداشته‌اند که هیچ اما در مورد بزرگان قدیم برخلاف فاصله بسیار به‌علت وجود برخی از هم‌درس‌ها می‌توان گفت ایشان با آراء قمی‌ها هم آشنایی داشته است.

تبویب علم اصول از دیدگاه شهید صدر

ایشان در ادامه بحث به تبویب اصول از دیدگاه شهید صدر پرداخت و افزود که شهید صدر دو تبویب ارائه می‌دهد که می‌توان آن‌دورا در جلد اول کتاب تقریرات اصول مرحوم آیت‌الله آقا سیدمحمود ‌هاشمی شاهرودی (رضوان‌الله تعالی علیه) پیگیری کرد. شهید صدر در ابتدا مقدمه‌ای را برای اصول در نظر می‌گیرد که در آن از حجیت قطع و از حقیقت حکم بحث شود. بعد از بیان این مقدمه شهید صدر دو تبویب خود نسبت به علم اصول را این‌چنین بیان می‌کند:

  1. تقسیم به‌لحاظ نوع دلیلیت از حیث لفظی، عقلی و تعبدی بودن.
  2. تقسیم به‌لحاظ نوع دلیلیت از حیث ذات دلیل.

وی در توضیح این دو تقسیم به متن کتاب اشاره می‌کرد و توضیح داد که در تقسیم اول مباحث اصول به پنج دسته به همراه یک خاتمه تقسیم می‌شود؛ مباحث الفاظ، مباحث استلزام عقلی، مباحث دلیل استقرایی، حدود شرعیه، اصول عملیه عقلیه و یک خاتمه. این تقسیم در کتاب المعالم الجدیده للاصول شهید صدر پیاده‌سازی شده است. همچنین در تقسیم‌بندی دوم افزود که به دو قسمت اصلی تقسیم می‌شود؛ ادله محرزه و اصول عملیه. ادله محرزه خود شامل دلایلی است که نسبت به‌واقع کاشفیت دارد و اصول عملیه شامل دلایلی است که وظیفه عملی را مشخص می‌کند؛ البته ادله‌ای که شارع در هنگام جعل، کاشفیت آن‌ها را لحاظ نکرده است که این تقسیم‌بندی را در کتاب حلقات شهید صدر می‌توان مشاهده نمود.

چینش منطقی استنباط فقیه در اصول شهید صدر

این مدرس سطوح عالی حوزه علمیه در تبیین تقسیم‌بندی شهید صدر در کتاب حلقات به این نکته اشاره کرد که شهید صدر درصدد دست‌یابی به نزدیک‌ترین چینشی برای استنباط توسط فقیه بوده است؛ لذا در ابتدا ادله محرزه را قرار می‌دهد که در صورت فقدان آن‌ها فقیه به اصول عملیه رجوع می‌کند. ایشان در بیان تفاوت بین ادله محرزه و اصل عملیه این‌چنین بیان می‌کند که ادله محرزه کاشف و احراز کننده واقع هستند؛ اما اصول عملیه فقط وظیفه مکلف را مشخص می‌کند.

وی اشاره کرد که شهید صدر می‌فرماید در مواجهه با ادله محرزه ابتدا به تعیین ظهور،‌اثبات حجیت و بعد صدور دلیل می‌پردازیم که در اینجا ممکن است اشکال شود که چرا بررسی صدور دلیل را مؤخر از دو مورد دیگر کرده است. در پاسخ ایشان بیان کرد که این تقدم در مقام نظر است و در مقام عمل اگر دلالت آن اثبات شد، فقیه به بحث و تفحص از صدور آن می‌پردازد.

شهید صدر در استنباط فقهی

نویسنده مجموعه کتاب‌های «مکتب اعتدال» در ادامه به این نکته اشاره کرد که علی‌رغم نوآوری‌هایی که شهید صدر در اصول داشته است،‌ در استنباطات فقهی فتواهای نادر و کم قائل ایشان نادر هست و این به این خاطر است که ایشان بااین‌همه نبوغی که داشته است، به آراء مشهور بی‌اعتنا نبوده است و در هر جا که بنابر دلیل به فتوایی دست‌یافته است، کار خود را انجام می‌دهد.

تفاوت دیدگاه شهید صدر در اصول

وی خاطرنشان کرد که شهید صدر در گاهی از موارد شاخص‌هایی را مدنظر قرار داده است که منجر به تفاوت مبانی اصولی ایشان شده است؛ مثلاً در بحث ادله عقلیه شهید صدر وجوب مقدمه واجب را قبول ندارد، یا در حجیت خبر واحد شهرت را جابر ضعف سند می‌داند؛ اما اعراض آن‌ها را کاسر نمی‌داند، یا اینکه حق الطاعه را که در قبال آن قاعده قبح عقاب بلابیان قرار می‌گیرد را قبول دارد، یا اینکه ایشان اساساً برائت عقلیه را قبول ندارد می‌گوید و اصل اولی را احتیاط می‌داند؛ چون برائت شرعیه را قبول دارد، تفاوت خیلی تفاوت سنگینی نخواهد بود، یا ملازمه میان حکم عقل و حکم شرع را قبول ندارد؛ اما حسن و قبح عقلی را قبول دارد.هجدهمین نشست آموزشی دوره فقه رسانه، ارتباطات و فضای مجازی در موضوع «روش‌شناسی تفقه شهید صدر»

فقه النظریات

این استاد گران‌سنگ در بخش پایانی صحبت‌های خود به بررسی فقه النظریات شهید صدر می‌پردازد و اشاره می‌کند که این واژه ساخته‌وپرداخته خود شهید صدر است که در جلد دوم کتاب اقتصادنا آن را به‌کاربرده است و توضیح می‌دهد که مرادش از این تعبیر فرآیند یا فرآیند‌های فقهی کشف مذهب، مکتب و نظام اسلامی در عرصه‌های مختلف به‌وسیله فقیه است.

ایشان در این رابطه نگاهی به کتاب اقتصادنا شهید صدر می‌اندازد و آن را تجربه‌ای منحصربه‌فرد در کشف مکتب و نظام‌سازی در عرصه اقتصاد اسلامی می‌داند و ادامه می‌دهد که ایشان برای نخستین بار در تاریخ اسلام و برای اولین بار در میان همه فرق و مذاهب اسلامی توانسته‌اند دست به نظام‌سازی بزنند.

نظام‌سازی و نظام‌یابی

وی در رابطه با دیدگاه شهید صدر به مسئله نظام‌سازی یا نظام‌یابی به کتاب اقتصادنا شهید صدر اشاره می‌کند و ابراز داشت:‌ شهید صدر اینجا دو طریق معرفی می‌کند یک طریق مباشر یا مهندسی مستقیم که استنباط مستقیم بخش‌هایی از مذهب اقتصادی اسلام از نصوص و منابع دینی و روش دوم طریق غیر مباشر یعنی دستیابی به زیربناها از راه مهندسی معکوس روبناها. در ادامه بیان می‌کند که شهید صدر معتقد است که روش مستقیم به‌علت کمبود منابع چندان پاسخ‌گو نیست و ما نیازمند روش غیرمستقیم هستیم.

ایشان افزود که شهید صدر می‌گوید پایه نظام اسلامی، احکام شریعت است؛ اما درباره مفاهیم ـ دیدگاه‌های کلان و بینش‌ها ـ اشاره می‌کند که در فرآیند کشف مذهب اقتصادی نقش دارند و ممکن است که در کنار احکام در عملیات اکتشاف مذهب اقتصادی اسلام، مفاهیم را هم قرار بدهیم که این‌ها جزء مهمی از فرهنگ اسلامی را می‌سازند.

حجت‌الاسلام‌والمسلمین ملک‌زاده در این جلسه به‌مدت یک ساعت به سؤالات حضار و بینندگان مجازی این جلسه پاسخ دادند.

جلسه نوزدهم

در جلسه نوزدهم ابتدا استاد گرانقدر، با اشاره به بخش الموضوع الحکم در کتاب دروس فی علم اصول به تعریف شهیدصدر از موضوع پرداخت و آن را این‌چنین بیان کرد که موضوع، یعنی هر آنچه فعلیت یافتن حکم شرعی، متوقف بر وجود آن باشد؛ البته غیر از خود جعل؛ یعنی حکمی به‌وسیله شارع جعل شده است؛ اما این جعل شارع در مقام قانون‌گذاری بوده و به شکل کلی و به نحو قضیه حقیقیه یا شرطیه بوده است، اذا وجد الموضوع بوده است. اگر موضوعی پیدا شد آنگاه حکم فعلیت می‌یابد؛ پس جعل به‌وسیله شارع صورت گرفته؛ اما فعلیت یافتن این حکم جعل شده، متوقف بر این است که اموری تحقق خارجی پیدا کنند.

نظر کاربران